Słownik pszczelarski

• Rodzina pszczela - społeczna jednostka składająca się z matki, robotnic, trutni oraz czerwiu (jaja, larwy, poczwarki). Funkcjonuje jako jeden superorganizm.
• Matka pszczela - jedyna płodna samica w rodzinie, odpowiedzialna za składanie jaj (czerwienie). Wydziela feromony regulujące życie rodziny.
• Robotnica - płciowo nierozwinięta samica, która wykonuje wszystkie prace w ulu (od sprzątania, karmienia, budowy plastrów, po zbiór nektaru i obronę). Żyje 3-6 tygodni latem lub kilka miesięcy zimą.
• Truteń - samiec pszczoły. Powstaje z niezapłodnionego jaja (partenogeneza). Jego jedyną funkcją jest unasienianie młodej matki. Nie pracuje w ulu, nie ma żądła.
• Czerw - ogólna nazwa dla wszystkich stadiów rozwojowych pszczoły: jaja, larwy i poczwarki, znajdujących się w komórkach plastra.
• Czerw otwarty - jaja i larwy pszczół przed zasklepieniem komórek woskiem. Wymaga karmienia. 
• Czerw zasklepiony - stadium poczwarki, kiedy komórka jest przykryta wieczkiem woskowym. Jest chroniony przed leczeniem kontaktowym (np. kwasem szczawiowym).
• Kłąb zimowy - zwarta kula utworzona przez pszczoły jesienią i zimą, mająca na celu utrzymanie stałej temperatury (ok. 20−35∘C) wewnątrz. Umożliwia rodzinie przetrwanie mrozów.
  
• Wieniec (pasy pokarmowe) - obręcz pokarmu (pyłku i miodu/zapasu) otaczająca czerw w gnieździe. Jest niezbędny do ogrzewania i karmienia larw.
  
• Pszczoły ulowe (młode) - robotnice, które w pierwszych tygodniach życia wykonują prace wewnątrz ula (czyszczenie, karmienie czerwiu, budowa plastrów, stróżowanie).
  
• Pszczoły lotne (starsze) - robotnice, które w późniejszym etapie życia wylatują z ula po wodę, nektar, pyłek i propolis.

Sprzęt pszczelarski i konstrukcja ula

• Ul (pień) - sztuczne mieszkanie dla pszczół. Składa się z dennicy, korpusów (gniazdowego, nadstawkowego) i daszku.
• Dennica - podstawa ula, jego dno. Może być pełna lub higieniczna (siatkowa) (z siatką do kontroli osypu Varroa i lepszej wentylacji).
• Korpus - skrzynia stanowiąca główną część ula, w której umieszczone są ramki. Może być gniazdowy (dla czerwiu) lub nadstawkowy (tylko na miód towarowy).
• Ramka - drewniana lub plastikowa rama, w której pszczoły budują plaster. Ułatwia pszczelarzowi kontrolę i manipulację gniazdem.
• Węza - cienka płyta z czystego wosku pszczelego z odciśniętymi zaczątkami komórek. Pszczelarz ją podaje, aby pszczoły szybciej zbudowały plaster.
• Powałka - zamykana górna część korpusu gniazdowego (lub nadstawki), położona bezpośrednio na ramkach, pod daszkiem. Może być przezroczysta lub z otworami na podkarmiaczkę.
• Zatwór - specjalna ramka lub deska (najlepiej ocieplana), którą zawęża się gniazdo, aby utrzymać w nim ciepło i stymulować rozwój rodziny wiosną.
• Podkarmiaczka - pojemnik umieszczony w ulu (np. ramkowa, wiaderkowa, powałkowa) służący do podawania pszczołom pokarmu (syropu, ciasta).
• Miodarka - urządzenie wirujące służące do odwirowania miodu z plastrów dzięki sile odśrodkowej.
• Odsklepiacz - narzędzie (nóż, widelec, maszyna) służące do usuwania woskowych zasklepów z komórek miodowych przed wirowaniem.

Gospodarka pasieczna i czystość

• Przegląd - czynność kontrolowania rodziny pszczelej (stanu matki, czerwiu, zapasów i zdrowia) poprzez wyjmowanie i oglądanie ramek.
• Czerwienie - proces składania jaj przez matkę pszczelą.
• Rójka - naturalny sposób rozmnażania się rodzin pszczelich. Część pszczół z matką opuszcza ul, by założyć nowe gniazdo.
• Zapobieganie rojeniu - zespół czynności mających na celu utrzymanie rodziny w stanie pracy i zniechęcenie jej do ucieczki (np. poszerzanie gniazda, usuwanie mateczników).
• Pożytek - Okres w sezonie, w którym rośliny miododajne obficie dostarczają pszczołom nektar i pyłek. Wyróżniamy pożytek główny (największy) i wczesny/późny.
• Miodobranie - czynność polegająca na odbieraniu pszczołom ramek z dojrzałym, zasklepionym miodem w celu jego wirowania.
• Osyp zimowy - martwe pszczoły i resztki, które spadły na dennicę podczas zimowli. Analiza osypu jest ważna do diagnozy nosemozy i Varroa.
• Podkarmianie - podawanie pszczołom pokarmu (syropu cukrowego lub ciasta) w celu: stymulacji (wiosną, do rozwoju), zimowli (jesienią, na zapas).
• Matecznik - specjalna, wydłużona komórka budowana przez pszczoły, w której rozwija się nowa matka pszczela.
• Odymianie - metoda lecznicza (np. przeciw Varroa) polegająca na wprowadzaniu do ula oparów substancji leczniczej (np. kwasu szczawiowego).
• Unasienianie - akt zapłodnienia matki pszczelej przez trutnia. Może być naturalne (na trutowisku) lub sztuczne (instrumentalne).
• Korpus gniazdowy - część ula, w której matka składa jaja i rozwija się czerw. Powinno być ciasne i ciepłe wiosną.
• Korpus miodowy - korpus ustawiany nad gniazdem (zwykle oddzielony kratą odgrodową), przeznaczony wyłącznie na miód towarowy.
• Krata odgrodowa - specjalna siatka o szczelinach dopasowanych tak, że przechodzą przez nią robotnice, ale nie przechodzi matka. Zapobiega czerwieniu w nadstawkach miodowych.
• Wymiana pokoleniowa - naturalny proces, w którym pszczoły letnie (krótko żyjące) są zastępowane przez pszczoły zimowe (długowieczne).
• Nawrót zimowy - okres chłodów, który może wystąpić po ciepłym początku wiosny, spowalniając rozwój i zagrażając czerwiowi.
• Odciąganie węzy - proces budowania przez pszczoły nowych plastrów z komórkami na podanej przez pszczelarza węzie. Wymaga dobrego pożytku.
• Pakiet pszczeli - sztucznie utworzony roj, złożony z określonej masy pszczół robotnic i matki, sprzedawany do zasiedlenia nowych uli.
• Odkład - sztucznie utworzona mała rodzina pszczela (z czerwiu i pszczół dorosłych), której podaje się nową matkę lub matecznik, tworzona w celu powiększenia pasieki.
• Łagodność (pszczół) - cecha rasy i rodziny. Łagodność oznacza, że pszczoły nie są agresywne i można je przeglądać bez użycia dużej ilości dymu.

Produkty pszczele i jakość

• Nektar - słodka ciecz wydzielana przez rośliny (nektarniki), surowiec do produkcji miodu.
• Miód - produkt powstający z przetworzonego przez pszczoły nektaru lub spadzi. W stanie dojrzałym ma maksymalnie 20% wilgotności.
• Spadź (miodunka) - słodka, lepka wydzielina mszyc lub czerwców, zbierana przez pszczoły jako surowiec do produkcji miodu spadziowego (popularny miód iglasty i liściasty).
• Pyłek pszczeli - męskie komórki rozrodcze roślin, zbierane przez pszczoły do zasilania czerwiu (głównie białko).
• Pierzga - pyłek pszczeli ubity w komórkach plastra, zmieszany z miodem i poddany fermentacji mlekowej. Jest łatwiej strawny dla pszczół.
• Propolis (kit pszczeli) - żywiczna substancja zbierana przez pszczoły z pąków drzew i używana do uszczelniania i dezynfekcji ula.
• Mleczko pszczele - wydzielina gruczołów gardzielowych młodych robotnic, którą karmiona jest matka przez całe życie i larwy matki.
• Kremowanie miodu - mechaniczny proces mieszania miodu skrystalizowanego w celu uzyskania konsystencji kremowej, łatwej do smarowania.
• Patoka - miód w stanie płynnym, świeżo odwirowany lub po dekrystalizacji.
• Krupiec - miód, który uległ naturalnej krystalizacji (stały).
• Inwertaza - enzym pszczeli dodawany do nektaru, który rozkłada sacharozę na glukozę i fruktozę, co jest kluczowe w procesie powstawania miodu.
• Wilgotność miodu - zawartość wody w miodzie. Miód dojrzały musi mieć poniżej 20% wilgotności (najlepiej 18% lub mniej), aby nie sfermentował.
• HMF (hydroksymetylofurfural) - związek chemiczny, którego obecność świadczy o przegrzaniu miodu (powyżej 40∘C) lub o jego długim i nieodpowiednim przechowywaniu. Wskazuje na obniżoną jakość.
• Pyłek zbierany (obnóża) - pyłek kwiatowy uformowany przez pszczoły w kuleczki (obnóża) i transportowany do ula w koszyczkach na tylnych nogach.
• Pierzga - pyłek przechowywany w plastrach, zmieszany z miodem i poddany fermentacji mlekowej, konserwujący białko na dłużej.
• Wosk pszczeli - wydzielina gruczołów woskowych robotnic. Służy do budowy plastrów. Ma wysoką temperaturę topnienia.
• Komórka pszczela - sześciokątna komórka w plastrze. Wyróżniamy robotniczą (mniejsza) i trutową (większa, z wypukłym zasklepem).
• Barć / kłoda - historyczne, wydrążone mieszkania dla pszczół w pniach drzew (barć) lub przenośne pnie (kłoda).

Choroby i szkodniki

• Warroza (Varroa Destructor) - najgroźniejszy pasożyt pszczół, roztocz. Żywi się hemolimfą i tkanką tłuszczową pszczół, przenosząc wirusy.
• Nosemoza (Nosema Apis/Ceranae) - choroba inwazyjna przewodu pokarmowego dorosłych pszczół, wywoływana przez mikrosporydia. Objawia się biegunką (zaperzeniem).
• Zgnilec amerykański (ZGN) - nieuleczalna, zakaźna choroba czerwiu wywoływana przez bakterię. Wymaga utylizacji pszczół i sprzętu (choroba podlegająca obowiązkowi zwalczania).
• Grzybica czerwiu (kredowe/kamienne) - choroby grzybicze czerwiu. Powodują twardnienie i obumieranie larw.
• Motylica - woskowa Szkodnik żerujący na wosku, zwłaszcza w źle przechowywanych plastrach. Larwy niszczą plastry i ramki.
• Zaperzenie - biegunka pszczół spowodowana nosemozą lub złej jakości pokarmem. Widać ją jako smugi kału na wylotku i ramkach.
• Porażenie pszczół - stan charakteryzujący się drżeniem, paraliżem i pełzaniem pszczół, często objaw infekcji wirusowej przenoszonej przez Varroa.
• Faza foretyczna Varroa - okres, w którym roztocz Varroa przebywa na dorosłej pszczole (nie w czerwiu). Jest to najlepszy moment na leczenie kontaktowe.
• Wirus deformacji skrzydeł (DWV) - wirus często przenoszony przez Varroa. Powoduje, że pszczoły wygryzają się zniekształcone, ze skróconymi i poskręcanymi skrzydłami.
• Higieniczność pszczół (VSH) - cechą genetyczna rodziny. Polega na zdolności robotnic do wykrywania i usuwania czerwiu zakażonego (np. Varroa lub zgnilcem).
• Dennica kontrolna (szuflada) - element wsuwany do dennicy siatkowej, na którym gromadzi się osyp Varroa. Służy do monitorowania inwazji.
• Kwas mrówkowy - kwas organiczny używany do zwalczania Varroa. Działa również w zasklepionym czerwiu (choć mniej skutecznie niż na pszczołach dorosłych).
• Kwas szczawiowy - kwas organiczny używany do zwalczania Varroa. Stosowany w formie sublimacji lub polewania (tylko w stanie bezczerwiowym).
• Odkład izolacyjny (kwarantanna) - utworzenie małej rodziny z czerwiu zarażonej rodziny, w której nie ma matki, w celu przerwania czerwienia i skutecznego leczenia.

Anatomia, rasy, populacja